موضوع: پیشگیری

کتاب آموزش پیشگیری از ایدز به افراد در معرض رفتارهای پرخطر جنسی

کتاب آموزش پیشگیری از ایدز به افراد در معرض رفتارهای پرخطر جنسی

زمانی كه قرار شد راهنمای آموزشی ویژه مربیان افراد در معرض رفتارهای پرخطر جنسی PPUS به سفارش دفتر برنامه توسعه سازمان ملل متحد (UNDP) در راستای فعالیت‌های سازمان بهزیستی كشور در پروژه صندوق جهانی تدوین گردد. چند موضوع مهم وجود داشت كه به طور جدی بایستی به آن توجه می‌شد. 

اول اینكه این راهنما برای «عموم مردم» نبوده و ویژه مربیان متخصص سازمان بهزیستی یا كارشناسان سازمان های مردم نهاد  مرتبط كه بایستی مطالب را به آموزشگران همتا آموزش دهند، خواهند بود. لذا مطالب باید كاملاً علمی و تخصصی و در عین حال كاربردی و مبتنی بر نیاز آموزشگران همتایی كه در حوزه عمل با موضوعات خاص مرتبط با انتقال اچ آی وی مواجه هستند، باشد و بتواند با شناسایی رفتارهای پرخطری كه در این حوزه اتفاق می‌افتد، راهكارهای مناسب را به صورت روشن ارایه دهد. لذا ارایه مطالب كاربردی مرتبط با رفتارهای پرخطر در زندگی روزمره گروه هدف و پرهیز از كلی‌گویی به عنوان یك اصل در تدوین راهنما مورد توجه قرار گرفت.

دوم آنكه به دلیل ویژگی‌های خاص گروه هدف شامل سطح سواد پایین، درگیری زیاد در مسائل روزمره و عدم آمادگی برای یادگیری به صورت كلاسیك، نحوۀ ارایه مطالب نیز بایستی به گونه‌ای طراحی می‌شد كه جذاب و متنوع بوده و با مشاركت فعال فراگیران در فرآیند آموزش همراه باشد.

لذا با توجه به موارد مطرح شده، مراحل ذیل در تدوین راهنمای ویژه مربیان ppus طی شد:

  1. مرور منابع علمی و استخراج سرفصلهای آموزشی در حوزه پیشگیری از ایدز 

  2. جهت استخراج نیازهای اطلاعاتی و آشنایی با نوع رفتارهای پرخطر، شناسایی باورها، اصطلاحات و تكیه كلام‌های گروه هدف، با استفاده از روش‌های پژوهش كیفی (بحث گروهی متمركز و مصاحبه عمیق) چندین جلسه با افراد دارای رفتار پرخطر، آموزشگران همتا و مربیان فاز یک پروژه صندوق جهانی كه از سال‌ها قبل با سازمان بهزیستی همكاری داشته و دارای تجربه آموزش به گروه‌های پرخطر بودند برگزار شد.

  3. با تحلیل داده‌های استخراج شده از مرحله یک و دو، سرفصل‌های آموزشی تعیین گردید.

  4. بر اساس سرفصل‌های بدست آمده، متخصصین باتجربه آن حوزه، شناسایی و از آنها دعوت به عمل آمد و تیم تدوین محتوا تشكیل شد.

  5. تدوین الگوی مؤثر آموزشی

طراحان و برنامه‌ ریزان آموزشی به عدم كارایی استفاده از الگوهای سنتی آموزش كه فردی به عنوان آموزش‌دهنده به فرد مقابل خود به عنوان آموزش‌گیرنده به طور یك‌ طرفه اطلاعاتی را منتقل كند اذعان دارند. این در حالی است كه در نظام‌های آموزشی رسمی، گروه هدف دانش‌ آموزان یا دانشجویان مستعدی هستند كه به طور جدی درگیر مشكلات زندگی نشده و زمینه و انگیزه‌های لازم را برای فراگیری دارند.

این مهم برای آموزش بزرگسالان در معرض خطر یا دارای رفتارهای پرخطری كه انگیزة یادگیری نداشته و زمانی نیز برای این منظور در نظر ندارند و به شدت درگیر مشكلات روزمره هستند و از طرفی انتخاب رفتارهای سالم توصیه شده معمولاً با عادتها و باورهای آنان سازگار نیست و گروه هدف نهایی ما برای آموزش‌ها می‌باشند بسیار پراهمیت‌تر است. لذا بایستی مطالب این راهنما به گونه‌ای تدوین می‌شد كه مربیان ما برای آموزش آموزشگران همسان به روش‌های مؤثر آموزش تسلط یابند كه بتوانند با وجود مشكلات مذكور آموزش‌های مناسبی را ارایه دهند. بدین منظور برای دستیابی به یك الگوی متناسب با گروه هدف به مطالعه و تحلیل انواع الگوهای آموزشی پرداخته و ماحصل آن الگویی ‌شد كه با توافق تیم تدوین‌كننده محتوا، مبنای عمل در این راهنما قرار گرفت و تمامی فصول با توجه به آن تهیه شد.

در این الگو بر عناصری مانند «محتوا» كه مخاطب محور بوده و مبتنی بر نیاز گروه هدف تهیه شده باشد و بر «اهداف» روشن و قابل وصول، در نظر گرفتن «زمان» مناسب برای آموزش تأكید می‌شود و از طرفی این موضوع نیز بسیار دارای اهمیت است كه یادگیری با مشاركت فراگیران و با طراحی فعالیت‌هایی كه خودشان انجام بدهند تا به اهداف آموزشی دست یابند، انجام شود. از نكات مورد تأكید این الگو آن است كه آموزش‌دهنده از وسایل آموزشی مناسب متن كه یادگیری را بادوام‌تر و مؤثرتر می‌كند استفاده نماید. همچنین به‌كارگیری روش‌های متنوع و جذاب آموزشی مانند ایفای نقش، روش حل مسئله، بحث گروهی، داستان‌گویی و... از اصول حاكم بر آن است.

اطلاعات كامل مربوط به الگو در فصل مهارت‌های آموزشی آمده است.

برگزاری چندین جلسه با تیم تدوین‌كنندۀ محتوا با اهداف ذیل:

  • ایجاد ارتباط و انسجام و یك دست كردن مفاهیم بین همه فصول و انتخاب مفاهیم كاربردی

  • بحث و تبادل نظر در خصوص استفاده از روش‌های آموزشی، به‌كارگیری وسایل آموزشی مناسب هر متن و طراحی فعالیت‌های یادگیری  كه طی آن فراگیران با استفاده از روش‌های فعال آموزشی به اهداف آموزش دست یابند.

7. تدوین راهنما

با مرور منابع و با استفاده از داده‌های استخراج شده از پژوهش‌های كیفی  نیازهای اطلاعاتی گروه هدف تعیین و هفت فصل راهنمای آموزشی به شرح ذیل تدوین گردید:

فصل اول: مهارت‌های آموزشی

این فصل به روش‌های تدوین مطالب مشتری محور، تهیه اهداف روشن و واضح، استفاده از وسایل آموزشی، تعیین فعالیت‌های یادگیری و به‌كارگیری روش‌های فعال آموزشی پرداخته شده است كه با طی مراحل آن مربیان می‌توانند با كلیه راهكارهای عملیاتی جهت تهیه طرح درس  و اجرای یك آموزش مؤثر آشنا شوند.

فصل دوم: كلیات بیماری ایدز، راه‌های انتقال و پیشگیری 

این فصل به اهمیت و سیر بیماری ایدز و اینكه اچ آی وی از چه راه‌هایی منتقل و از چه راه‌هایی منتقل نمی‌شود می‌پردازد. همچنین حاوی اطلاعات مربوط به راه‌های پیشگیری از ایدز و دوره واگیر می‌باشد.

فصل سوم: روابط جنسی سالم‌تر

این فصل با توجه به گروه هدف راهنمای آموزشی كه مربیان افراد دارای رفتارهای پرخطر جنسی هستند می‌باشد، از مهم‌ترین فصول این راهنما بوده لذا به صورت كاربردی و روشن به مباحث مربوط به تعاریف طیف رفتارهای جنسی پرخطر، ارزیابی ریسك، كاندوم به عنوان مهم‌ترین ابزار پیشگیری از اچ آی وی پرداخته است. در این رابطه به معرفی كاندوم، نحوۀ پوشاندن كاندوم، نحوۀ مراقبت از كاندوم و مقاومت‌هایی كه در برابر استفاده از كاندوم می‌شود و باورهای غلطی كه در این زمینه وجود دارد، می‌پردازد.

فصل چهارم: بیماری‌های آمیزشی

از آنجا كه بین عفونت‌های آمیزشی و انتقال اچ آی وی ارتباط نزدیكی وجود دارد، مشخص شده است كه عفونت‌های آمیزشی (بدون زخم یا بازخم) خطر انتقال اچ آی وی را به میزان زیادی افزایش می‌دهند، این فصل به بحث عفونت‌های آمیزشی اختصاص یافت. در فصل چهارم به انواع عفونت‌های آمیزشی، نشانه‌های آن در مردان و زنان، جستجوی درمان در بیماری علامت‌دار، تبعیت از درمان و آگاه‌سازی شریك جنسی از بیماری آمیزشی پرداخته می‌شود.

فصل پنجم: مشاوره و آزمایش داوطلبانه ایدز (VCT) 

VCT به عنوان یكی از ابزارهای به صرفه در كنترل و پیشگیری از اچ آی وی شناخته شده است و به پاره شدن زنجیرۀ انتقال عفونت، كمك می‌كند. در این فصل به مباحثی چون، چه زمانی مشاوره و آزمایش داوطلبانه را پیشنهاد می‌كنیم، مشاوره، اصول و فرآیند آن، نقش همدلی و به مزایای انجام VCT برای مراجعان اچ آی وی منفی، مراجعان اچ آی وی مثبت و كل جامعه می‌پردازد.

فصل ششم: آموزش همتایان

یكی از رویكردهای مناسب در پیشگیری از اچ آی وی، آموزش از طریق همتایان است كه طی آن افراد آموزش‌دیده، به آموزش، هدایت و كمك‌رسانی به همتایان خود اقدام می‌نمایند. در این فصل به مباحثی مانند آموزش همتایان و جایگاه آن در بهبود وضعیت سلامت، تعاریف، نقاط قوت و نقاط ضعف این رویكرد، روش‌های انتخاب گروه‌های همتا، ملاكهای انتخاب مربیان همتا، سطح‌بندی آموزش همسانان و نظریه‌‌های آموزش همتایان پرداخته می‌شود.

فصل هفتم: مهارت‌های زندگی

پژوهش‌های فراوانی نشان داده است كه آموختن مهارت‌های زندگی به مردم، به ویژه جوانان تأثیر قابل توجهی در سلامت روانی- اجتماعی و پیشگیری از بسیاری مشكلات ناشی از رفتار نامناسب دارد. پیشگیری از ایدز نیز از جمله مواردی است كه با آموزش مهارت‌های زندگی تسهیل می‌گردد. در این فصل به مراحل تغییر رفتار، مهارت تفكر خلاق و تفكر نقادانه، درك احساسات و ویژگی‌های خود و دیگران، ارتباطات، آموزش‌های مهارت‌های ارتباطی برای پیشگیری از اچ آی وی، ایدز و بیماری‌های آمیزشی و مهارت حل مسئله و تصمیم‌گیری پرداخته خواهد شد.

لازم به ذکر است که هر یك از فصول راهنما، به سرفصل‌های جزیی‌تری تقسیم شده و برای هر كدام از آنها اهداف، زمان آموزش، وسایل آموزش، روش آموزش و فعالیت‌های یادگیری مشخص شده است. در پایان یادآور می‌شود که بعد از تدوین، کتاب جهت تشخیص نقاط ضعف و اشکالات موجود در آن، طی یک کارگاه هم اندیشی با مربیان فاز یک پروژه صندوق جهانی که سابقه ارایه آموزش‌ها به گروه هدف این کتاب را داشته‌اند مورد نسخه آزمایی قرار گرفته و نظرات اصلاحی گروه در نسخه نهایی لحاظ گردید. همچنین برای آموزش به مربیان همتا توصیه‌های ذیل نیز مطرح گردید: 

1 ـ مربیان قبل از آموزش کتاب، دورة آموزشی مربوط به آن را گذرانیده باشند. 

2 ـ به دلیل بین رشته‌ای بودن مباحث، فصول مختلف کتاب متناسب با نوع محتوای آن توسط مربیان پزشک و غیر پزشک آموزش داده شود. 

3 ـ در طی آموزش، از روش‌های فعال آموزشی به عنوان یک اصل در نظر گرفته شود. 

نویسندگان:

زهرا اصفهانی - دكتر مجید رضازاده- دكتر سپیده سیگاری- دكتر بهنام فرهودی- شهناز شیبانی، دكتر رحیم تقی زاده اصل- دكتر مهرداد احترامی-دکتر خدا بخش احمدی